De betekenis van de hagedis, een kan van Adam van Vianen

Eén van de meest intrigerende objecten in het Rijksmuseum is de kan die Adam van Vianen in 1614 maakte voor het Amsterdamse goud- en zilversmidsgilde. Het gilde dat de opdracht gaf, en de zilversmid die het maakte, hadden met dit object een heel bijzonder doel voor ogen; zij wensten een monument op te richten voor Paulus van Vianen, de beroemdste zilversmid van de 17de eeuw, die een jaar eerder overleden was.

Opnamedatum: 2012-11-14BK-1976-75-08

In dit object wordt op verschillende manieren met ons verwachtingspatroon gespeeld. Zo is de kan niet bedoeld om uit te schenken, maar werd hij bij speciale gelegenheden gebruikt als bokaal, dus als beker om wijn uit te drinken. Ook in de versiering worden telkens onverwachte stappen gezet. Zo is op het oor een ineengedoken vrouwenlichaam te zien. De kijker verwacht aan de andere zijde haar hals, hoofd en haar. In werkelijkheid bevindt zich daar een lange dunne nek en een wijd opengesperde vogelbek. Het is maar één van de vele fantasiewezens, die de kan lijken te bevolken. Glans en afwerking suggereren dat het de kan leeft, en zorgen ervoor dat we het object ervaren als een levend organisme.

Als fantasievolle schepping is de kan al eeuwen beroemd. Maar wat er nu wordt verbeeld ?
Een sleutelpositie lijkt te zijn weggelegd voor de spelende hagedissen op de bodem van de kan. Het zijn niet zomaar dieren, maar symbolen met een in de 17de eeuw verstrekkende betekenis. De Italiaanse goudsmid/beeldhouwer Cellini verwijst ernaar, als hij ons vertelt dat hij als kind in het haardvuur een hagedis had gezien, die niet door de vlammen werd verteerd. Daardoor kon hij het dier identificeren als een magische salamander, een mythisch reptiel dat sinds de oudheid verbonden was met de zonnegod Apollo. Cellini nam het verhaal op als voorteken van zijn kunstenaarsschap; Apollo was niet alleen de patroon van de vrije kunsten, maar ook van het vuur dat voor zilversmid en schepper van bronzen beelden onontbeerlijk is.
BK-1976-75-02
Dat dezelfde symboliek een halve eeuw later in Amsterdam verschijnt, is zeker niet toevallig. Op verschillende manieren past het bij dit uitzonderlijke object, dat op verschillende manieren de edelsmeedkunst als kunstvorm propageert.

Advertenties

One thought on “De betekenis van de hagedis, een kan van Adam van Vianen

  1. Pingback: Kunst Kijken, maar dan echt! | DirkJanB

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s