Vragen voor de tijdreiziger: een Utrechts borstbeeld uit 1362

Reliekenborstbeeld van de Heilige Frederik, Utrecht 1362, door Elyas Scerpswert, verguld zilver, 45 x 24 cm, Rijksmuseum BK-NM-11450

Reliekenborstbeeld van de Heilige Frederik, Utrecht 1362, door Elyas Scerpswert, verguld zilver, 45 x 24 cm, Rijksmuseum BK-NM-11450

Stel nu eens dat je met de teletijdmachine van Suske en Wiske even naar het middeleeuwse Utrecht zou kunnen reizen. Zou de dubbelkathedraal van de Dom en de Sint Salvator dezelfde majestueuze schoonheid bezitten als de Dom en de Liebfrauenkirche in Trier? Hoe zou het samenspel zijn geweest tussen de architectuur, de eredienst en de inrichting van de kerken? Vooralsnog geven alleen de schaal van het nog bestaande fragment van de Dom, enkele documenten en een deel van het bewaard gebleven kerkzilver een indruk van wat ooit één van de grootste en rijkste kerkenensembles van de Nederlanden geweest moet zijn.
Het belangrijkste onderdeel van de Utrechtse kerkschat in het Rijksmuseum is de deels verguld zilveren reliekhouder, in 1362 gemaakt voor een fragment van de schedel van de heilige Frederik. Frederik, de achtste bisschop van Utrecht, was volgens zijn officiële heiligenleven in Friesland geboren, en in 838 in opdracht van de echtgenote van de keizer van het Heilige Roomse Rijk vermoord. Nadat zijn graf in 1362 was geopend, werd door het kerkbestuur besloten om voor een fragment van zijn schedel een behuizing te maken in de vorm van het hoofd van deze bisschop, ‘tot glorie en lof van God, en tot meerdere verering en glorie van de voornoemde martelaar’.

Het reliekenborstbeeld zonder mijter. In het gat werd het reliek geplaatst.

Het reliekenborstbeeld zonder mijter. In het gat werd het reliek geplaatst.

Alleen bij bijzondere gelegenheden werd de reliekhouder getoond. Een rooster voor de erediensten geeft aan dat het hoofd op de naamdag van de heilige (18 juli) in een speciale optocht werd rondgedragen. Vervolgens werd het op het hoofdaltaar geplaatst en werd de mijter van het hoofd gelicht. Alleen dan bestond voor de gelovigen de gelegenheid om in direct contact met het kunstwerk en met het reliek te komen. Op de 24 hoogtijdagen van het kerkelijk jaar werd het bewonderd als onderdeel van de reliekschat van de kerk; voor de bezoeker een duidelijk signaal van het belang en de ouderdom van de Sint Salvator.
Eén van de manieren om de vooraanstaande positie van deze kerk te benadrukken, was de keuze voor kwaliteit. Misschien is Frederik wel één van de vroegste voorbeelden van het nieuwe streven om de werkelijkheid zo natuurgetrouw mogelijk weer te geven. Ruim zeventig jaar voordat deze tendens in het hyperrealisme van de gebroeders Van Eyck uitmondde, bleek een Utrechtse zilversmid al in staat om van een heilige een persoonlijkheid te maken; met zijn modieuze stoppelbaard, krachtige oogopslag en wapperende lokken zou Frederik ook in onze straten en cafés geen gek figuur slaan. Geen wonder dat de kunstenaar die de reliekhouder maakte, Elyas Scerpswert, het werk voluit op de onderkant signeerde en dateerde. Gewoonlijk werden voor ambitieuze opdrachten zoals deze gedetailleerde contracten opgesteld, waarbij ontwerptekeningen een belangrijke rol speelden. Elyas zal ze zeker zelf hebben gemaakt; waarom zou hij anders door de graven van Blois zijn gevraagd om advies uit te brengen over de wandschilderingen in hun slotkapel?
Voor mij is een voorwerp als dit een belangrijk puzzelstukje, omdat het me er aan herinnert dat in het huidige Nederland ook al ver voor de totstandkoming daarvan belangrijke kunstenaars in zilver werkten, en er kennelijk dus ook al veeleisende opdrachtgevers woonden. Met andere woorden: voor mij functioneert het voorwerp zelf als een deur naar een eerdere Gouden Eeuw.

reliekenborstbeeld profiel

reliekenborstbeeld profiel

Advertenties

One thought on “Vragen voor de tijdreiziger: een Utrechts borstbeeld uit 1362

  1. Mooie conclusie! Maar ook een prachtig voorbeeld dat de middeleeuwen simpelweg niet bestaan, laat staan alle cliché’s daaromheen. Als je bedenkt dat Giotto rond 1290 de renaissance in heet te luiden, dan zit Elyas Scerpswert er niet ver vanaf!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s