Drinken in gezelschap: molenbekers

Windmolenbeker, Utrecht, 1642, ongeïdentificeerde meester, zilver, 19,5 x 7,5 cm diameter, Legaat H.G. de Voogt aan het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap, 1950, inv. BK-KOG-2474.

Windmolenbeker, Utrecht, 1642, ongeïdentificeerde meester, zilver, 19,5 x 7,5 cm diameter, Legaat H.G. de Voogt aan het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap, 1950, inv. BK-KOG-2474.

Drank is een geliefd thema, zeker in Nederland. Nederlandse schilders bouwden in de Gouden Eeuw het gegeven van drinkende en feestende mensen uit tot een specifiek genre en verschillende schrijvers besteedden aandacht aan het gebruik en het misbruik van alcoholica. Heel zelden is er iets te vinden over de voorwerpen die hierbij een rol speelden. Een uitzondering zijn de publicaties van de Amsterdamse boekverkoper Dirk Pietersz Pers, die in Bacchus wonder-wercken en Suyp-stad in 1628 aandacht besteedde aan verschillende soorten spelletjes waarin drank de verbindende schakel is.

Keerzijde van de Utrechtse molenbeker, litho, ca. 1880

Keerzijde van de Utrechtse molenbeker, litho, ca. 1880

Een daarvan was het spel met de molenbeker: men keerde de beker om, vulde de kelk met wijn, en blies vervolgens op het uitstekende buisje. Daardoor gingen de wieken draaien, en verschoof de wijzer over de wijzerplaat. Het getal dat de wijzer tenslotte aanwees, bepaalde het vervolg van het spel. Vooraf werd afgesproken waar het cijfer voor stond. Een drie kon de derde persoon als drinker aanwijzen, betekenen dat de beker met drie personen tegelijk moest worden leeggedronken, of drie keer door dezelfde persoon diende te worden geleegd. Het aantal varianten is eindeloos, maar hoe dan ook, het moet buitengewoon gezellig zijn geweest.

Omdat molenbekers maar weinig worden beschreven of afgebeeld, zou je kunnen denken dat ze zeldzaam waren. Pas als je alle bewaard gebleven voorwerpen op rij zet, zie je dat de werkelijkheid anders is. In het net verschenen Zilveren wind- en watermolens in Europa worden maar liefst 109 deels zilveren molenbekers beschreven en afgebeeld. Een groot deel daarvan is in de Nederlanden gemaakt, in vrijwel alle steden, tot diep in de achttiende eeuw. Dankzij dit overzicht weten we niet alleen dat het gebruik van molenbekers wijd verbreid moet zijn geweest, maar ook dat de exemplaren van het Rijksmuseum bijzonder zijn.

Enkele daarvan kun je zien in de zaal met drinkspelletjes, maar de oudste, een midden zestiende-eeuws voorbeeld uit Leuven, staat daar niet bij. Hij is te bewonderen op een tentoonstelling in Museum Leuven, als onderdeel van de eerste expositie over het zilver uit die stad. Ik ben nieuwsgierig naar de catalogus, die vast een beeld zal scheppen van de ontwikkelingen in één van de zilvercentra uit de Zuidelijke Nederlanden.

Windmolenbeker, Leuven, 1530-1560, 19,7 x 10,4 cm diameter voet, zilver en glas,  Rijksmuseum Amsterdam, inv. BK-NM-803

Windmolenbeker, Leuven, 1530-1560, 19,7 x 10,4 cm diameter voet, zilver en glas, Rijksmuseum Amsterdam, inv. BK-NM-803

Advertenties

2 thoughts on “Drinken in gezelschap: molenbekers

  1. Pingback: Hoe herken je 19de-eeuwse nep? | DirkJanB

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s