Een pronkstuk uit de hoofse middeleeuwen

Schuttersketen van het Sint Joris gilde van Zevenbergen, ongeïdentificeerd meesterteken, Bergen op Zoom of Breda, ca. 1525-1546, zilver, deels verguld en geëmailleerd, 35 x 38,5 cm, geschenk van een particulier 2014, inv. BK-2014-29

Schuttersketen van het Sint Joris gilde van Zevenbergen, ongeïdentificeerd meesterteken, Bergen op Zoom of Breda, ca. 1525-1546, zilver, deels verguld en geëmailleerd, 35 x 38,5 cm, geschenk van een particulier 2014, inv. BK-2014-29

Door oorlogen en andere ongeregeldheden is vrijwel al het in Nederland gemaakte Middeleeuwse goud en zilver verloren gegaan, met als gevolg dat het nu nauwelijks nog mogelijk is om een idee te geven van de kwaliteit die toen in de Nederlanden mogelijk was. Ieder voorwerp levert weer nieuwe informatie, en verandert zo ons beeld. Dit unieke keten, waarvan door de merken vaststaat dat het in de vroege zestiende eeuw door een Brabantse zilversmid is gerealiseerd, laat niet alleen zien dat sommige edelsmeden hun vak heel goed verstonden, maar ook dat zij goede ontwerpers konden zijn.

De leden van de grote kruisboog te Mechelen, ca. 1497, Antwerpen, Museum van Schone Kunsten.

De leden van de grote kruisboog te Mechelen, ca. 1497, Antwerpen, Museum van Schone Kunsten.

Het keten is gemaakt  voor een schuttersgilde, een soort plaatselijke burgerwacht die in de Middeleeuwen door de heer en het stadsbestuur konden worden ingezet om de orde te handhaven. Net als alle andere gilden onderhielden ze voor de Reformatie een altaar, en bestelden ze altaarstukken. Eén van de mooiste is omstreeks 1497 geschilderd voor de Grote Kruisboog in Mechelen. Centraal staat de patroonheilige van het gilde, Sint Joris de drakendoder, daaromheen de gildeleden, ieder met een insigne op hun kleed. Vooraan knielt de schutterskoning, de winnaar van de jaarlijks gehouden schutterswedstrijd. Om zijn hals draagt hij een schuttersketen.

Als je het geschilderde, vrij eenvoudige keten plaatst naast dat van Zevenbergen, blijkt pas goed hoeveel complexer de laatste is. De eikenbladranken worden bevolkt door wapens, wapenfiguren en dieren, die zonder woorden een heel verhaal vertellen. Direct is duidelijk aan welke instelling het keten toebehoorde, op wiens gezag de schutterij kon optreden, en wat hun hoofdtaken waren. Sint Joris en de draak en het wapen van de heilige geven aan dat het keten toebehoorde aan het Sint Joris gilde, het stadswapen van Zevenbergen en het familiewapen De Glymes van Bergen geven aan onder wiens vlag de schutters van Zevenbergen opereerden. Zelfs de zeven bergen waaraan de stad haar naam ontleende, zijn prominent afgebeeld. Ook het eikenblad en de vogels op hun nesten hebben een specifieke betekenis. De motieven verbeelden respectievelijk Standvastigheid in het Geloof, en Eerbied aan kerk, heer en staat. Belangrijke kernwaarden voor handhavers van de openbare orde en verdedigers van het geloof.

RP-P-OB-9870

Naturalistisch weergegeven plantenranken groeiden vanaf de laatste kwart van de 15de eeuw tot in de late jaren 1520 op vrijwel alle uitingen van de internationale gotiek, maar de manier waarop de doorgaande ranken hier zijn toegepast, komen overeen met ontwerpen voor omlijstingen uit de vroege renaissance. Op dezelfde manier als op het in prent verschenen ontwerp, worden ze hier gebruikt om het ontwerp structuur te geven, en de verschillende daarin opgenomen elementen onder te brengen in één samenhangend concept. De uitwerking van de in het bladerwerk verscholen figuren – Sint Joris en de prinses – weerspiegelen moderne opvattingen. De jurk met vierkante halsuitsnijding en dubbele gepofte mouwen komt ook voor op portretten uit omstreeks 1517- 1525, en de uitmonstering van de heilige Joris als romeins soldaat sluit aan bij composities van verschillende Italiaanse kunstenaars, die op hun beurt zich weer op toen teruggevonden Romeinse ruitersculpturen hebben gebaseerd.

Schuttersketen van Zevenbergen, detail

Schuttersketen van Zevenbergen, detail

Het iconografisch programma en de vormentaal waarin deze is gevat, geven niet alleen aan dat het object speciaal voor deze opdrachtgever is gemaakt, maar ook dat men naar iets heel bijzonders streefde. De ambitie die daaruit spreekt, wordt weerspiegeld in de manier waarop het sieraad is gerealiseerd. Voor de combinatie van open en gesloten onderdelen in verschillende materialen en afwerkingen is een hele staalkaart aan technieken ingezet. In combinatie met de versiering van de niet direct in het zicht liggende randen, waarvoor oplossingen zijn gekozen die vanaf omstreeks 1517 algemeen in alle grote ateliers in de Nederlanden werden toegepast, tonen deze aspecten aan dat het om een aanzienlijk atelier moet zijn gegaan. Dat vermoeden wordt bevestigd door het type keten met de grote stijve schakels, dat over het overkleed werd gedragen en op de schouders van de drager werd vastgezet. Omdat het type omstreeks 1525 tot de hofmode van dat moment behoorde, is aannemelijk dat de zilversmid tot de leveranciers daarvan heeft behoord. Hoe zo’n keten in de praktijk werkte, is te zien op het portret van een Engelse hoveling, sir Henry Guildford (1489-1532), dat Hans Holbein de jongere in 1527 schilderde.

Deze getuigenis van de hoofse middeleeuwen kon dankzij een particulier aan de verzamelingen van het Rijksmuseum worden toegevoegd. Gedurende enkele weken is het sieraad te zien, dus ik zou zeggen:  ga kijken!

NB: wegens groot succes is de presentatie verlengd tot het einde van dit jaar.

Advertenties

4 thoughts on “Een pronkstuk uit de hoofse middeleeuwen

  1. In sprookjes en mythes bestaan draken, (zelfs vuurspuwende. Maar uit sprookjes en mythes kun je ook leren, hoe je ze moet verslaan. (Audrey Hepburn). Dat is de meerwaarde van verhalen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s