Een monument voor Gerard van Loon

BK-BR-784-01

Bokaal voor Gerard van Loon, Delft 1724, door Cornelis van Dijck, verguld zilver, H. 32,3, diam. 11,5 cm, Rijksmuseum, bruikleen van het Museum voor Religieuze Kunst Uden, BK-BR-784

Vroeger werden zilveren voorwerpen regelmatig als geschenk uitgewisseld, en zoals gewoonlijk zegt een dergelijke gift bijna net zoveel over de gever als over de ontvanger. Een voorbeeld in het Rijksmuseum is een verguld zilveren bokaal, die de stad Delft als tegengeschenk aanbood aan de oudheidkundige Gerard van Loon (1683-1758). De rooms-katholieke Van Loon had het eerste deel van zijn Beschryving der Nederlandsche historipenningen: of beknopt verhaal van ’t gene sedert de overdracht der heerschappye van keyzer Karel den Vyfden of koning Philips zynen zoon, tot het sluyten van den Uytrechtschen vreede, in de zeventien Nederlandsche gewesten is voorgevallen opgedragen aan de vier burgemeesters en de pensionaris van zijn geboortestad en hen bovendien ieder een exemplaar daarvan cadeau gedaan. In ruil kreeg Van Loon in januari 1724 de verguld zilveren bokaal, gemaakt door de Delftse specialist Cornelis van Dijck (1670-1735).

RP-P-OB-48.527

Jacob Houbraken naar Frans van Mieris, portret van Gerard van Loon, ca. 1723, gravure op zijde, 334 x 230 mm, RP-P-OB-48.527

Van Loon is nu nog steeds bekend als schrijver van het bovengenoemde standaardwerk, waarin hij aan de hand van alle hem bekende penningen de geschiedenis van de Nederlanden voor het voetlicht bracht. Daarom zou je mogen verwachten dat de vormentaal van de bokaal specifiek aandacht aan de Delftse geschiedenis zou besteden, maar op het eerste gezicht lijkt dat niet het geval. In plaats daarvan zijn de wapens van de schenker en de ontvanger prominent afgebeeld, en in de versiering laat Van Dijck vooral zien dat hij in staat was een eigen variant te creëren op het Frans georiënteerde classicisme dat in de vroege achttiende eeuw in Nederland toonaangevend was.

BK-BR-784-03

bokaal Van Loon, keerzijde met stadswapen Delft

Heel klein is op het deksel een opengeslagen exemplaar van de Nederlandsche historipenningen weergegeven. Toen ik de Van Loon doorbladerde, bleek het om de pagina’s te gaan, waarin Van Loon het ontzet van Leiden aan de hand van een door de Staten Generaal verstrekte triomfpenning beschreef. De in 1585 gemaakte penning laat aan de ene zijde het ontzet van Leiden op 3 oktober 1574 zien, en aan de andere zijde een scène uit het Oude Testament, waarin wordt verteld dat de Assyrische legers voor Jeruzalem door God zelf werden verslagen. De tekst 2 Koningen 19 is de aanroep van de Joodse koning Hizkia ‘Nu dan, HEERE, onze God, verlos ons toch uit zijn hand; zo zullen alle koninkrijken der aarde weten, dat Gij, HEERE, alleen God zijt.’ Daarmee werd de overwinning op de Spanjaarden onlosmakelijk verbonden met het ontzet van Jerusalem, dat op dezelfde manier door God zelf werd bevrijd.

RP-P-OB-79.576

Afbeelding van de triumfpenning op het Leids ontzet in Van Loon, 1723, Rijksmuseum, RP-P-OB-79.576

Op het eerste gezicht lijkt het vreemd dat de burgemeesters van Delft kozen voor een gebeurtenis die niet direct op Delft zelf betrekking had. De keuze wordt begrijpelijker als je weet dat Delft deze metafoor vaker inzette om haar rol in de Nederlandse vrijheidsstrijd voor het voetlicht te brengen. Zo schonken Delft en Leiden in het begin van de zeventiende eeuw samen twee gebrandschilderde ramen aan de Sint Jan in Gouda met nagenoeg dezelfde onderwerpen. Delft koos opnieuw voor Leidens ontzet, Leiden voor een verwant verhaal uit het Oude Testament, de bevrijding van Samaria (2 Koningen 6:24). Daarmee positioneerde de stad Delft zich als het centrum van het verzet tegen Spanje, waar de overwinning voor Leiden actief was voorbereid.

RP-P-OB-70.201

Het glas van Delft, 632 mm x 313 mm, Rijksmuseum, RP-P-OB-70.201

Door in de vroege achttiende eeuw juist deze penning op te nemen in hun geschenk bedankten de burgemeesters Van Loon specifiek als historieschrijver. Want alleen als de verhalen worden verteld, blijft de geschiedenis relevant. Dankzij Van Loon en degenen die na hem kwamen kunnen wij nu ruim tweehonderd jaar later nog steeds horen dat de bevrijding van Leiden in Delft werd voorbereid. Uit Delft komt de hoop… 

BK-BR-784-02

Zijde met familiewapen Van Loon, boven op het deksel de opengeslagen Histori-penningen.

Advertenties

2 thoughts on “Een monument voor Gerard van Loon

  1. Heel bijzonder, Dirk Jan! Wat je hier beschrijft laat zien dat het systeem van de ‘Biblia pauperum’ of de ‘Concordia novi ac veteris testamenti’ ook in de achttiende eeuw nog actueel was. Normaal werd een verhaal uit het Oude Testament als voorafbeelding gekoppeld aan een gebeurtenis in het Nieuwe Testament als vervulling. Wie weet zit er wel een programmatische boodschap achter dat het Oude Testament hier gekoppeld wordt aan een episode uit de eigen tijd. Echt iets om in de gaten te houden. Intussen, gefeliciteerd met dit mooie verhaal.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s