Specerijen in een scheepsportret

BK-NM-4313

Specerijenvat in de vorm van een schip, zilver, H. 17,6 x l. 24 cm, Middelburg, ongeïdentificeerd meesterteken, Rijksmuseum, aankoop 1878, BK-NM-4313

 

Trouwe lezers van dit blog zullen weten dat ik onderzoek doe naar de verzameling zilver uit Holland en Zeeland. Als je goed kijkt naar een voorwerp dat al heel lang in de verzameling is, en vervolgens probeert te formuleren waarom een kunstwerk in zilver interessant is, ontstaan vanzelf verschillende verhalen. Het Middelburgse specerijenvat blijkt bijzonder omdat het tot het schaarse bewaard gebleven Zeeuwse zeventiende-eeuwse zilver behoort, en omdat het een nu bijna uniek voorbeeld is van een type voorwerp dat ooit heel gebruikelijk moet zijn geweest. Specerijen werden in de zestiende en zeventiende eeuw bewaard in dozen met vakjes, ontwikkeld omdat de gezinsvoorraad specerijen kostbaar was. Toen werden ze allemaal op tafel gezet, en achteraf aan de gerechten toegevoegd. Maar daar houdt het verhaal niet op.

 

Als je wilt weten waarom een voorwerp is gemaakt, moet je vooral goed kijken. De doos heeft de vorm van een zwaarbewapend fluitschip met een galjoen aan de voor- en een galerij aan de achterkant. Dat type schip werd door Nederlandse handelaren gebruikt in warme streken, rond het Iberisch Schiereiland, en in de Oost en in de West. Onder de waterlijn is een stripverhaal afgebeeld: de zeegoden en godinnen dragen het schip en zingen: ‘DE SCHIPVART GOET/MENICH MENSCHE VOET/EN DOOR GODES SEEGEN /ONS LANDE TRIOMFEEREN/ MAER DOOR GODTS BEVEL/ ZOO CONNEN SY WEL /VAN DIE ZEEBAREN FEL DEELINNEEREN’. In gewone mensentaal wordt hier het economisch belang van de scheepvaart onderstreept, en tegelijkertijd aangegeven dat de scheepvaart niet zonder risico is. God maakt het verschil, en bepaalt of de mens of de elementen triomferen.

Opnamedatum: 2011-09-07

specerijendoos, achterzijde

Op het achterplecht, waar gewoonlijk de naam van het schip door middel van een pictogram wordt verbeeld, is hier in spiegelbeeld het persoonlijk wapen van Prins Maurits voor 1594 afgebeeld. Dat betekent niet dat het stuk aan Maurits heeft toebehoord, of voor hem is gemaakt, maar dat hier een beroemd naar de prins genoemd schip is afgebeeld. Omstreeks 1600 waren er twee, ieder de Mauritius geheten, die beiden een belangrijke rol speelden in de eerste contacten van de Nederlanders met het huidige Indonesië. Eén ervan komt voor op een scheepsportret, in 1599 geschilderd door Hendrick Vroom.

SK-A-2858 (3)

Portret van de Mauritius, opgenomen in H.C. Vroom, de terugkomst in Amsterdam van de tweede expeditie naar Oost-Indië op 19 juli 1599, Haarlem 1599, h. 102,3 x b. 218,4 cm, olieverf op paneel, Rijksmuseum, inv. SK-A-2858

 

Wat duidelijk hieruit naar voren komt, is dat je niet op losse gegevens af kunt gaan. Wanneer je werkt met zilver, zijn het type voorwerp, de uitwerking, de tekst en het beeld allemaal even belangrijk. Pas als je ze allemaal hebt verkend, begrijp je de boodschap die de eigenaar aan zijn tafelgenoten wilde vertellen: de reden voor de scheepvaart op Azië was de handel in specerijen, die met de succesvol verlopen eerste reizen van de Mauritius begonnen was. Zoals altijd, blijven er ook vragen open: van de eerste eigenaar weten we alleen de beginletters van zijn naam; op de plecht zijn de letters I.G. gegraveerd.

De nieuwe gegevens werden in 2015 gepubliceerd in de catalogus van de succesvolle tentoonstelling Asia>Amsterdam, en de tentoonstelling opende zowel in Amsterdam als in de VS met een vitrine waarin het schip naast een chinees porseleinen schotel met het monogram van de Verenigde Oost-Indische Compagnie was geplaatst. Het directe effect daarvan is dat het schip nu continue wordt aangevraagd door musea wereldwijd, en dus op geen enkele historische tentoonstelling over de Nederlandse relatie met Azië kan ontbreken. Die plotselinge populariteit van een voorwerp dat zich al sinds 1878 in de verzameling van het Rijksmuseum bevindt, geeft aan dat het zich ontwikkeld heeft tot een icoon: een drager van een voor deze geschiedenis essentiële boodschap.

 

Ik hoop dat het hierbij niet blijft, maar dat het vooral andere conservatoren en onderzoekers inspireert om eens goed te kijken naar voorwerpen die al heel lang in de Collectie Nederland aanwezig zijn. Als we investeren in goed onderzoek, zullen ongetwijfeld meer vensters op ons gezamenlijk verleden kunnen worden geopend. Ik ben nieuwsgierig.

Opnamedatum: 2011-09-07

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s