Hoe herken je 19de-eeuwse nep?

 

BK-NM-8080

Gildeschild van het slachtersgilde te Middelburg, zilver, diameter 17,7 cm, kopie uit ca. 1870-1878, Rijksmuseum, BK-NM-8080

Over het algemeen wordt gedacht dat kopieën en parafrasen van antiek zilver vanaf de late negentiende eeuw zijn gemaakt, toen voor het eerst in Nederland op grote schaal zilververzamelingen werden aangelegd. Omdat de vraag veel groter was dan het aanbod, groeide de markt omstreeks 1880 zeker. Bovendien werd het toen ook makkelijker voor vervalsers; dankzij de stroom zilverpublicaties waarin de merken op de juiste grootte werden afgebeeld, konden op dat gebied fouten worden vermeden.

Falsificaten van geliefd en dus kostbaar zilver waren er echter al veel eerder. Al in de eerste Nederlandse zilverpublicatie uit 1846 wordt gewaarschuwd voor nieuw antiek zilver, in dit geval molenbekers. Het betekent niet alleen dat ver voor het verschijnen van de eerste zilverpublicaties verzamelingen werden aangelegd, maar ook dat de markt toen al groot genoeg was voor vervalsingen. Hoe sophisticated die toen al konden zijn, blijkt uit een serie Middelburgse gildeschilden in het Rijksmuseum, die voor 1878 moeten zijn gemaakt.

De schilden komen uit de verzameling van Frederik Hendrik Maschhaupt (Amsterdam, 25-10-1836, Bussum 5-12-1878). Maschhaupt was lid en bestuurder van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap en verzamelaar van alles wat met de geschiedenis van de gilden te maken had. Zijn collectie was beroemd; Jacob Dirks (1811-1892) schreef zijn overzicht van de Nederlandse gildepenningen in 1879 onder andere op basis van deze collectie en het Rijksmuseum kocht de 553 nummers tellende verzameling in zijn geheel aan.

NG-VG-7-509

Gildepenning van het Timmermansgilde te Middelburg, 1738, zilver, diameter 5,7 cm, Rijksmuseum, NG-VG-7-509

Op het eerste gezicht lijken de 1667, 1705, en 1745 gedateerde schilden oud; slijtagesporen suggereren dat ze een zwaar leven hebben gehad, en meerdere keren zijn gerepareerd. De graveringen zijn opnieuw gestoken, en plaatselijk zelfs met kleine beiteltjes extra duidelijk gemaakt. De Middelburgse merken zijn aanwezig op de plekken waar je ze verwacht, en ook duidelijk gesleten. De wat naïeve uitwerking is voor Middelburg niet vreemd, als je de gildepenningen gewend bent.

De originelen bevonden zich tot het bombardement van Middelburg in de Tweede Wereldoorlog in het Zeeuws museum, en het is dan ook de vraag hoe de exemplaren in het Rijksmuseum zich hiertoe verhouden. Ik werd argwanend toen ik in de catalogus van het Zeeuws museum uit 1910 las dat de schilden in de negentiende eeuw in gips waren gekopieerd. Kopieën bestonden er dus zeker, maar omdat gildeschilden soms in paren zijn gemaakt, sluit dat niet uit dat de Rijksmuseumexemplaren grondig gerestaureerde originelen zouden kunnen zijn.

Toen de voorwerpen op gehalte werden getoetst, bleek dat alle schilden weliswaar van oud zilver waren gemaakt, maar dat er geen enkel onderscheid was tussen de exemplaren onderling. Dat is vreemd omdat in de achttiende eeuw betere raffinagetechnieken werden ontwikkeld. Het zilver van de achttiende-eeuwse  schilden zou dus minder vuil moeten bevatten dan het zeventiende-eeuwse exemplaar. Alle argumenten samen geven aan dat de exemplaren van het Rijksmuseum pas in de negentiende eeuw voor de verzamelaarsmarkt zijn gemaakt, en dus vervalsingen zijn.

Het feit dat voor 1878 zilversmeden al in staat waren om exacte kopieën van originelen te maken met oude technieken en materialen, laat in eerste instantie zien dat men de eerste generaties vervalsers zeker niet moet onderschatten. Het laat ook zien hoe complex het ontcijferen daarvan kan zijn. Alle vormen van kennis zijn dan nodig; materiaal- en technische analyse zijn niet toereikend, maar evenmin zijn dat de gereedschappen van de kunsthistoricus alleen.

BK-NM-8079

Gildeschild van het smedengilde te Middelburg, zilver, 16 × 12,4cm, kopie uit ca. 1870-1878, Rijksmuseum, BK-NM-8079

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s