Zilver voor Afrika?

Opnamedatum: 2010-02-19

Koelvat, Den Haag, 1768, door Gregorius van der Toorn, zilver, 28 x 42,1 x 63,9 cm, Rijksmuseum, BK-1974-107

Eén van de grootste en zwaarste zilveren voorwerpen in de verzameling van het Rijksmuseum is een koelvat dat in 1768 ontstond in de werkplaats van de Haagse zilversmid Gregorius van der Toorn.  Koelvaten stonden op een buffet, waren gevuld met ijs en flessen wijn en vormden een belangrijk focuspunt in een Nederlandse eetkamer. Het grote formaat bood de zilversmid de mogelijkheid tot  een grootschalige rococo decoratie, die vooral in de vormgeving van de poten en de grepen tot uiting komt. Volledig vrij is de omlijsting van het bijzonder grote gegraveerde familiewapen op de wand.

Opnamedatum: 2010-02-19

Voor wie het voorwerp is gemaakt, weten we niet zeker. Het negentiende-eeuwse wapen met gesloten kroon op de keerzijde werd in deze vorm gevoerd door een Zuid-Afrikaanse tak van de in oorsprong Groninger familie Hiddingh. Het achttiende-eeuwse familiewapen is nog niet geïdentificeerd, met als gevolg dat we nog niet weten of het voorwerp ook voor een achttiende-eeuwse opdrachtgever in Zuid-Afrika is gemaakt.

Opnamedatum: 2010-02-19

Aan het einde van de achttiende eeuw werd in de provincies Holland, Utrecht en Zeeland een bijzondere belasting geheven op grote voorwerpen van goud en zilver. Eigenaren waren verplicht deze in te leveren bij de verschillende keurkamers om deze om te laten smelten in baren goud en zilver, of konden de tegenwaarde daarvan in gereed geld voldoen. Als teken dat deze bijzondere belasting was betaald, sloegen de keurmeesters een teken op de vrijgekochte zilveren voorwerpen af. Daardoor kan worden vastgesteld in welke regio een voorwerp zich in de achttiende eeuw bevond.

Op in Rotterdam of in Delft gemaakte voorwerpen zijn heel vaak de in die stad gebruikte belastingtekens af geslagen, en daaruit kun je concluderen dat edelsmeden uit deze steden in eerste instantie werkten voor een regionale markt. Aan de andere kant van het spectrum staan de producties uit Den Haag en Amsterdam. Het is opvallend dat op Amsterdams zilver zelden de herkeuren uit 1795 zijn afgeslagen, en ook op Haags zilver komt het teken naar verhouding niet vaak voor. Veel van wat wij nu nog kennen, werd dus niet voor opdrachtgevers in de provincies Holland, Utrecht en Zeeland gemaakt, maar voor degenen in het Noorden, het Oosten en het Zuiden van het land, of voor een veel internationalere klantenkring.

coffeepot, Capetown, ca. 1790, art trade.

Koffiepot, Kaapstad, ca. 1790, toegeschreven aan Daniël Heinrich Schmidt, zilver, h. 19,6 cm, National Cultural History Museum, South Africa.

Omdat herkeuren op het koelvat volledig ontbreken, staat vast dat het zich niet in één van de provincies bevond waar het zilver in 1795 dienden te worden ingeleverd. Daarnaast valt daaruit te concluderen dat het voorwerp niet in de negentiende of twintigste eeuw in Nederland is verhandeld.  Daarom kan worden vermoed dat het al in de achttiende eeuw voor één van de Nederlandse expat-gemeenschappen in Afrika of Azië is gemaakt. Juist de gemeenschap in Kaapstad behoort dan tot de mogelijkheden, omdat bekend is dat opdrachtgevers daar zilver in Nederland bestelden, en omdat de vormentaal van het daar gemaakte zilver voor Nederlandse zilverspecialisten heel herkenbaar is. Als je wilt weten hoe Nederland en Zuid-Afrika zich in de afgelopen eeuwen op andere terreinen tot elkaar verhielden, kun je tot 21 mei terecht in het Rijksmuseum voor de tentoonstelling “Goede Hoop?”

Advertenties

2 thoughts on “Zilver voor Afrika?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s